Əli

Özünüzü təqdim edin və bir az özünüz haqqında danışın.

Mənim adım Əlidir, 54 yaşım var. Qaratəhlədə doğulmuşam və demək olar ki, bütün həyatım burada keçib. Uşaqlıqdan bu kəndin içində böyümüşəm, bu yolları, bu küçələri, bu insanları tanıya-tanıya yaşamışam. Hər daşın, hər ağacın belə mənim üçün bir xatirəsi var. Bir neçə il Bakıda yaşamışam, orada oxumuşam. Gənc vaxtım idi, dünyanı görmək istəyirdim. Amma nə qədər orada qalsam da, içimdə həmişə bir hiss var idi ki, mənim yerim buradır. Sonda yenə kəndə qayıtdım. İndi yanacaqdoldurma məntəqəsində işləyirəm. İş sadədir, amma mənim üçün əsas olan sabitlikdir və ailəmi dolandırmaqdır.

Qaratəhlə sizin üçün nədir?

Qaratəhlə mənim üçün sadəcə yaşadığım yer deyil. Bu, mənim həyatımın özüdür. Mən buranı tərk edib başqa yerdə yaşaya bilərəm, amma bu kənd məni heç vaxt tərk etmir. Bəzən şəhərə gedirsən, başqa yerlərdə olursan, amma yenə fikrin buraya gəlir. Bu kənddə bir rahatlıq var, bir tanışlıq var. Burada insan özünü yad hiss etmir. Hər kəs səni tanıyır. Sənin kim olduğunu, kimdən olduğunu bilir. Bu, bir tərəfdən məsuliyyətdir, bir tərəfdən də güvəndir.

Kənddə gündəlik həyat necə keçirdi? Bir gününüzü xatırlayırsınız?

Əvvəllər gün tamam başqa cür başlayırdı. Səhər tezdən dururdun, hələ gün tam çıxmamışdı. Evdə artıq hərəkət olurdu: kim heyvanlara baxırdı, kim həyətə çıxırdı, kim su gətirirdi. Bu, hamı üçün adi idi. Mən də uşaq vaxtı atama kömək edirdim. Bəzən istəmirdim, açığı deyim, uşaq idim axı. Amma sonra görürdün ki, hamı işləyir, sən də qoşulursan. Bu da insanı formalaşdırır. Sonra məktəbə gedirdik. Məktəbdən çıxandan sonra yenə çöl həyatı başlayırdı. Ya dostlarla görüşürdük, ya hansısa işdə kömək edirdik. Axşam isə tamam başqa idi. İnsanlar yığışırdı. Kiminsə həyətində otururdular, çay içirdilər, söhbət edirdilər. İndi o atmosfer yoxdur. İndi hamı daha çox təkdir.

Qonşuluq münasibətləri haqqında daha ətraflı danışa bilərsiniz?

Qonşuluq o vaxt həyatın əsas hissəsi idi. İndi qonşu sadəcə yanında yaşayan adamdır. Amma o vaxt qonşu demək ailənin bir hissəsi idi. Məsələn, kiminsə evində problem olurdusa, bu, tək onun problemi sayılmırdı. Hamı gəlirdi. Kömək edirdi. Sən də bilirdin ki, sabah sənin işin olanda onlar gələcək. Yadımdadır, bir dəfə qonşunun evi tikilirdi. Kəndin yarısı gəlib kömək etdi. Heç kim pul üçün etmirdi. Sadəcə belə idi. İndi bu şeylər bir az azalıb. İnsanlar daha çox öz həyatına qapanıb.

Toylar və mərasimlər necə keçirilirdi?

Toylar əvvəllər də böyük olurdu, indi də böyük keçirilir. Bu, demək olar ki, dəyişməyib. Qaratəhlədə toy hələ də sadəcə ailə tədbiri deyil. Bu, bütün icmanın iştirakı ilə baş verən bir hadisədir. İndi də insanlar yığışır, kənddə yaşayanlar da gəlir, kənddən kənarda olanlar da. Kim özü gələ bilmir, pul göndərir, dəstək olur. Bu, yazılmamış bir qaydadır, hamı bilir ki, bu gün sən kömək edirsən, sabah sənə kömək edəcəklər. Əvvəllər daha çox hər şey əl ilə edilirdi, yeməklər evdə hazırlanırdı, təşkilat daha sadə idi. İndi bəzi şeylər dəyişib, bəzən restoran olur, bəzən daha müasir şəkildə keçirilir. Amma əsas məna dəyişməyib. Toy hələ də insanları birləşdirən bir şeydir. Orada təkcə şənlik yoxdur, orada münasibətlər möhkəmlənir.

Yas mərasimləri necə idi?

Yas məsələsində də eyni şeyi demək olar. Bu, hələ də çox güclü şəkildə qorunan bir ənənədir. Kiminsə başına bir şey gələndə, bu, təkcə onun ailəsinin dərdi olmur. Bütün kənd bunu hiss edir. İnsanlar gəlir, kömək edir, maddi və mənəvi dəstək olur. Hətta kənddən kənarda olanlar da bu prosesdə iştirak edir. Kim gəlmir, pul göndərir, zəng edir, maraqlanır. Bu əlaqə qırılmır.

Sovet dövründən sonra həyatınızda hansı dəyişikliklər oldu?

Ən böyük dəyişiklik Sovet İttifaqı dağılandan sonra oldu. O vaxta qədər insanlar müəyyən qaydalarla yaşayırdı. Hər şey sistemli idi. İnsan işləyirdi, maaş alırdı, gələcəyini az-çox planlaya bilirdi. Bizim ailə də işləyirdi, zəhmət çəkirdi, pul yığırdı. Heç kim qanunsuz iş görmürdü, hamı qaydalara uyğun yaşayırdı. Amma bir gün hər şey dəyişdi. Birdən-birə o pulların dəyəri qalmadı. Yığdıqlarımız demək olar ki, yox oldu. İnsanlar nə edəcəyini bilmədi. Təcrübə də kömək etmirdi, çünki əvvəlki sistem artıq yox idi. Ən çətin tərəfi o idi ki, insan özünü sanki boşluqda hiss edirdi. Dünənə qədər işlədiyin qaydalar artıq işləmirdi. Bir də bir hiss yaranmışdı, sanki sən birdən-birə həm yad oldun, həm də əlin boş qaldı. Bu, insan üçün ağır bir şeydir. Bizim ailə də çox şey itirdi. Amma yenə də davam etdik. Kənddə insanlar belədir, çətinlik görüb, amma dayanmayıb.

O dövrdən sonra insanlar necə uyğunlaşdı?

Çətin oldu. Çox çətin oldu. İnsanlar bilmirdi nə etsin. Kim bazara çıxdı, kim ticarətə başladı, kim kənd təsərrüfatına qayıtdı. Hər kəs öz yolunu tapmağa çalışırdı. Biz də kənddə yenidən torpağa qayıtdıq. Çünki başqa çıxış yolu yox idi. Torpaq səni yarı yolda qoymur. Nə qədər çətin olsa da, nəsə verir. Amma əvvəlki həyat ilə bu həyat tam fərqli idi. Sən əvvəl planla yaşayırdın, sonra isə gündəlik düşünməyə başladın, sabah nə olacaq, necə olacaq.

Bu hadisələr sizin düşüncənizə necə təsir etdi?

İnsan dəyişir. Məcbur dəyişir. Sən başa düşürsən ki, heç nə sabit deyil. Bu gün olan sabah olmaya bilər. Ona görə də insan bir az daha ehtiyatlı olur, bir az daha realist olur. Mənim üçün ən böyük dərs o oldu ki, insan yalnız öz zəhmətinə güvənməlidir. Sistem dəyişə bilər, qaydalar dəyişə bilər, amma sənin işləmək bacarığın qalır.

Kənddə dil məsələsi necə formalaşıb?

Biz azərbaycanca danışırıq. Bu, bizim ana dilimizdir. Evdə də, küçədə də, hamı bu dildə danışır. Gürcü dili isə məktəbdə öyrədilirdi, amma açığı, çox adam yaxşı öyrənə bilmirdi. Müəllimlər də bəzən çətinlik çəkirdi. Metodlar o qədər də güclü deyildi. Nəticədə belə bir vəziyyət yarandı ki, insanlar öz kəndində rahat idi, amma kənddən çıxanda çətinlik çəkirdi.

Sizcə bu problem indi də qalır?

Bəli, qalır. Amma bir az dəyişib. İndi gənclər bir az daha çox imkan tapır. İnternet var, əlavə resurslar var. Amma yenə də problem tam həll olunmayıb. Məsələ ondadır ki, dili öyrətmək təkcə dərs deməklə olmur. İnsan istifadə etməlidir. Əgər gündəlik həyatında istifadə etmirsə, o dil oturmur.

Sizin uşaqlarınızda bu necədir?

Fərq var. Qızım dili daha yaxşı bilir. O, məktəbdə də, sonra da daha çox diqqət edib. İndi rahat danışa bilir. Oğlum isə çətinlik çəkir. O da bilir, amma sərbəst deyil. Bu da onun planlarına təsir edir. Əgər sən dili bilmirsənsə, seçimlərin azalır. İş tapmaq çətinləşir, təhsil imkanları azalır. Ona görə də gənclər başqa çıxış yolu axtarır. Xaricə getmək istəyir, başqa sistemə daxil olmaq istəyir.

Sizcə bu yaxşıdır, yoxsa pis?

Həm yaxşıdır, həm pis. Yaxşıdır ona görə ki, insan inkişaf edir, yeni şeylər görür. Pisdir ona görə ki, kənd boşalır. Əgər hamı getsə, kənd kimə qalacaq?

Qaratəhlədə “icma” anlayışı nə deməkdir?

İcma burada çox konkret bir şeydir. Bu sadəcə söz deyil. Bu, real bir əlaqədir. İnsanlar bir-birinə bağlıdır. Sən tək yaşamırsan. Əgər sənə nəsə olsa, insanlar gələcək. Əgər sənin sevincin olsa, insanlar onu bölüşəcək. Bu, yazılmır, amma hamı bunu bilir. İndi insanlar daha fərdi yaşamağa başlayıb. Amma yenə də əsas şeylər qalır. Toyda, yasda, çətin gündə, icma yenə ortaya çıxır.

Kəndin “yaddaş xəritəsi” haqqında nə deyə bilərsiniz?

Hər kəndin bir görünən tərəfi var, bir də görünməyən tərəfi. Görünən tərəfi evlərdir, küçələrdir. Görünməyən tərəfi isə xatirələrdir. Məsələn, bir yer var, kənardan baxan üçün sadəcə bir küçədir. Amma mənim üçün o, uşaqlıqdır. Başqa bir yer var, orada kiminsə həyatı keçib. İndi bəlkə o ev yoxdur, amma yaddaş qalır. Kəndi xəritə ilə göstərmək olar, amma yaddaşı göstərmək çətindir. Onu ancaq danışmaqla ötürmək olar.

Sizcə bu layihə (rəqəmsal yaddaş) nə üçün vacibdir?

Çünki yaddaş itir. İnsan danışmasa, yazmasa, göstərməsə, hər şey yavaş-yavaş yox olur. İndi biz bilirik, amma 20-30 ildən sonra kim biləcək? Bu layihə ona görə vacibdir ki, bu kənd sadəcə bir yer kimi yox, bir həyat kimi qalsın. Harada olursunuz olun, özünüzü unutmayın. Bu kənd sizin bir hissənizdir. Bunu qorumaq lazımdır. Çünki insan haradan gəldiyini unutsa, haraya getdiyini də itirir.