Elman müəllim, özünüzü tanıtın.
Adım Elmandır. Əlli yaşım var. Bakı Dövlət Universitetinin tarix fakültəsində müəllim işləyirəm. Doğma yerim isə Qaratəhlədir — hər yay ora qayıdıram, ora torpağım var, orada evim var. Amma orada yaşamıram. Bu sadə cümlə — orada yaşamıram — arxasında çox şey var. İzah etmək üçün uzun danışmaq lazımdır.
Uşaqlığınız necə keçdi? Qaratəhlə o vaxt necə idi?
Doğulmuşam orada, böyümüşəm orada. Məktəbə qədər bütün həyatım o kəndin içindəydi. O vaxt kənd dolu idi — hər evdə uşaq var idi, hər küçədə hay-küy. Atam kolxozda işləyirdi, anam evdar qadın idi. Həyətimiz böyük idi, bağımız var idi. Yayda ala-əlvan olurdu hər şey — yemişan, armud, tut. Mən indi ora gedəndə o ağacların bəzisi hələ durur. Otuz, qırx illik ağaclardır. Əlimi qoyuram gövdəsinə, bir şey hiss edirəm — nə olduğunu bilmirəm, amma hiss edirəm.
Kənd böyük idi, canlı idi. İndi gedəndə görürəm — evlərin yarısı boşdur. Kiminsə həyəti bitib-tükənib, kiminsə damı çöküb. Bu mənzərə ağırdır. Uşaqlığını gördüyün yerin belə olması — bu insanı içindən yeyir.
Məktəb necə idi? Hansı dildə oxudunuz?
Məktəbdə Azərbaycanca oxuduq, Rusca da keçirdik. O vaxt belə idi — Sovet sistemi idi, rus dili məcburi idi. Gürcücə isə yox idi. Heç yox. Nə dərs var idi, nə müəllim. Biz Gürcüstanda yaşayırdıq, amma Gürcücə öyrənmirdik. Bu absurd idi — amma o vaxt normal görünürdü. Hamı belə yaşayırdı.
Gürcücəni mən küçədən öyrəndim — bir az. Bazarda, qonşu kəndlərdə. Amma ciddi bilmirdim. İndi də yaxşı bilmirəm. Bu isə sonralar böyük problem oldu.
Məktəbi bitirəndən sonra nə etdiniz? Niyə Bakıya getdiniz?
Məktəbi bitirəndə seçim yox idi. Gürcüstan universitetlərində oxumaq üçün gürcücə lazım idi — biz isə gürcücə bilmirdik. Tbilisiyə getmək o vaxt da çətin idi dil baxımından. Yəni Gürcüstanda yaşayırsan, amma öz ölkəndə ali təhsil ala bilmirsən. Bu necə bir vəziyyətdir? Yaxşı düşünün.
Seçim iki idi — ya Bakıya, ya Rusiyaya. Atam dedi: «Bakıya get, orada dilimizdir, adamlarımızdır.» Getdim. Bakı Dövlət Universitetinə imtahan verdim, tarix fakültəsinə düşdüm. O gündən başladı — iki ölkə arasında yarıya bölünmüş həyat.
Bakıda necə oldunuz? O keçid asan oldumu?
Asan olmadı. Bakı böyük şəhərdir — mən kənd uşağı idim. Birinci ildə çox çətin idi. Yataqxanada yaşayırdım, pul azdı, ev yemişini darıxırdım. Amma tədricən alışdım. Dostlar tapdım, şəhəri öyrəndim.
Amma bir şey var idi ki, keçmirdi — özünü tam hiss etmirdin. Bakıda azərbaycanlıydın, dil eyni idi, amma «Gürcüstanlı» deyirdilər sənə. Nə yaxşı mənada, nə pis mənada — sadəcə fərq göstərirdilər. «A, sən Borçalıdansan» deyirdilər. Bu söz o vaxt mənə qəribə gəlirdi. Mən özümü Borçalılı bilmirdim, Qaratəhləli bilirdim. Amma kənardan baxanda başqa görünürdü.
Sovet İttifaqının dağılmasını necə yaşadınız?
Universitetin üçüncü ilində idim. Doxsan birinci il. Hər şey alt-üst oldu. Ən çox yadımda qalan o deyil ki, SSRİ dağıldı — ən çox yadımda qalan o oldu ki, birdən-birə sərhəd yarandı.
Əvvəl nə idi? Bakıdan Qaratəhləyə getmək bir-iki saatlıq yol idi. Avtobusa minirdin, gedirdin. Nə pasport, nə viza, nə sənəd. Valideynlərim danışırdılar ki, Sovet vaxtı insan Bakıda oxuyub Tbilisidə işləyə bilirdi — bu normaldı. Coğrafiya bir idi, sistem bir idi. Mən onların söylədiklərini tam başa düşmürdüm — çünki o dövrü görmüşdüm, amma hiss etməmişdim.
Sonra dağıldı. İki ölkə yarandı. Azərbaycan bir tərəfdə, Gürcüstan bir tərəfdə. Birdən-birə atam-anam bir ölkədə, mən başqa ölkədə. Getmək üçün sənəd lazım oldu. Vaxt lazım oldu. Pul lazım oldu. Bu bir gecədə dəyişdi — hərfi mənada bir gecədə.
O dəyişiklik praktiki həyatınıza necə təsir etdi?
Çox konkret şəkildə təsir etdi. Universitetdə oxuyurdum — artıq hər dəfə evə getmək üçün pasport lazım idi. Hər keçid zamanı sorğu-sual olurdu. Bu niyə getmisən, o niyə gəlmisən. İnsan öz doğma evinə gedəndə sanki izahat verməli olurdu.
Sonra iş məsələsi çıxdı. Universiteti bitirdim, Bakıda iş tapdım — müəllim oldum. Qaratəhləyə qayıtsaydım nə edəcəkdim? Orada universitetim yox idi, iş yox idi. Sahəm tarix idi — tarix müəllimi işləmək üçün gürcücə lazım idi ki, gürcü məktəbinə girəsən. Azərbaycan məktəbinə girsəydim — maaş çox azdı, yetərli deyildi.
Beləcə qaldım Bakıda. Amma qalmaq da qərar deyildi — vəziyyətin özü saxladı məni.
Ev tikdiniz orada — niyə?
Bu sual içimdə çox dəfə dolaşıb. Niyə tikdim? Əslən bilirdim ki, ora köçmək olmayacaq — ən azı indiki halda. Amma tikdim.
Birinci səbəb — atam. Atam orada dəfn olunub. Anam da. Qəbiristanlıq orada. Kəndin içindədir, camaatın arasındadır. Bu torpaqdan getmək — bu onların yanından getməkdir. Bunu bacarmıram. Hər yay gedirəm, qəbrin yanında otururam, onlarla danışıram. Bu mənə lazımdır. Bu olmasa, bir şey qopacaq içimdə.
İkinci səbəb — kənd özü. Bu kənd mənim kimliyimdir. Mən Bakıda professor olmuşam, otuz ildir şəhərdə yaşayıram. Amma kimsə soruşanda «haraldansan», mən «Qaratəhləliyəm» deyirəm. Bu dəyişməyib. Ev tikdim ki, bu əlaqə qalsın. Ev olmasa — gedərəm, dönərəm, amma bir şey olmayacaq orada mənim üçün. Ev olanda isə — «gəlirəm» deyirsən özünə. Açarı var əlindədir, həyət sənindi.
Hər yay gedirsiniz — bu necə keçir?
İyun ayında dərslər bitən kimi yığışıram. Arvadım bəzən gəlir, bəzən gəlmir — onun da işi var Bakıda. Uşaqlar böyüyüblər, onların öz həyatları var. Mən çox vaxt tək gedirəm.
Kəndə girəndə bir hiss olur. Yolu tanıyıram — hər döngəsini, hər daşını. Bu yol dəyişib, asfalt olub, amma içimdə olan xəritə köhnədir — o xəritəyə görə gedirəm.
Qonşular var hələ. Rəhim kişi var, Cəfər qardaş var. Oturub çay içirik. Danışırıq. Kənddən gedənləri soruşuruq — kim hardadır, kimin uşağı böyüyüb. Bu söhbətlər saatlarla uzanır. Elə saatlar olur ki, vaxtın necə getdiyini bilmirsən.
Axşam həyətdə otururam. Bakıda belə sakitlik yoxdur. Orada həmişə bir səs var — maşın, quş, külək. Bakıda gecə belə bir şey yoxdur — ya küçə sesi, ya kondisioner, ya qonşu. Burada gecə tamam fərqlidir.
Gürcü dili məsələsi sizi necə narahat edir?
Bu məsələ ilə barışmışam artıq — amma barışmaq asan olmadı.
Gürcüstanda yaşayan azərbaycanlılar üçün bu real problemdir. Biz o torpaqda nəsillər boyu yaşamışıq. Amma dövlət dilini bilmirik — ya bilmirik, ya az bilirik. Bu həm tarixi səbəbdən belədir, həm sistemin bizi hazırlamamasından.
Sovet vaxtı gürcücə lazım deyildi — Moskva dili rusca idi, biz rusca bildik, bu yetirdi. Müstəqillikdən sonra isə gürcücə oldu rəsmi dil — bu tamamilə normal, bu doğrudur. Amma biz hazır deyildik. Bir nəsil heç hazırlanmadı.
Mən indi gürcücə kurslar alıram — əlli yaşında. Dostlarım güləşirlər: «Professor, indi məktəb yaşındasanmı?» Gülürük. Amma mən ciddi deyirəm — bilmək lazımdır. Orada torpağım var, orada babam yatır — həmin torpağın dilini bilməmək məni narahat edir.
SSRİ dövründə vəziyyət fərqli idi, deyirsiniz. Bu haqda daha danışın.
Valideynlərim danışırdı — o vaxt insan Bakıda oxuyub Tbilisidə işləyə bilirdi. Qaratəhlədən biri Tbilisin zavoduna gedib işləyirdi, digəri Bakının institutunda oxuyurdu. Sərhəd yox idi, yəni vardı — inzibati idi, amma real maneə deyildi. Bir respublikadan başqasına keçmək Moskvadan izin almağı tələb etmirdi.
İndi isə iki ayrı ölkədir. Azərbaycan vətəndaşıyam. Gürcüstana getmək üçün pasportumu göstərirəm. Bu fiziki sınır deyil yalnız — psixoloji sınırdır da.
Atam bir dəfə dedi — indi yadıma gəlir: «Biz heç vaxt seçmədik. Nə Azərbaycanlı olmağı seçdik, nə Gürcüstanda yaşamağı. Tarix bizi bu torpağa qoydu, sonra da o torpağın ətrafına divar çəkdi.» Bu sözlər düzgündür. Biz həmin divarın içindəyik — nə tam buradadırıq, nə tam oradadırıq.
Özünüzü necə tanımlayırsınız — Azərbaycanlı? Gürcüstanlı?
İkisi də. Hər ikisi. Amma bu cavab asan deyil.
Azərbaycan pasportum var. Bakıda yaşayıram, Bakı universitetində işləyirəm. Azərbaycan mənə iş verdi, həyat qurma imkanı verdi. Bu həqiqətdir.
Eyni zamanda — Qaratəhləliyəm. Babam orada torpaqda yatır. Anam orada son nəfəsini aldı. Kəndin havası, suyu, ağacları — bunlar mənimdir. Gürcüstan torpağıdır bu.
Mən bu iki şeyin arasında gərginlik hiss etmirəm — çünki bunlar ziddiyyət deyil mənim üçün. Amma dünya bunu anlamaq istəmir bəzən. Bakıda «a, sən Gürcüstanlısan» deyirlər — sanki yarımçıq azərbaycanlısan. Gürcüstanda «siz azərbaycanlısınız» deyirlər — sanki qonaqsınız. Hər iki tərəfdə tam olmursan.
Bu yorucudur. Uzun illərdir yaşayıram bununla. Amma tərk etmirəm — çünki bu mənimdir. Hər iki tərəf mənimdir.
Pensiyaya çıxanda nə edəcəksiniz?
Qayıdacağam. Bu qərarı vermişəm — qəti şəkildə. Pensiyaya çıxanda Qaratəhləyə qayıdacağam. Evim var, bağım var. Sakit bir həyat olacaq. Yazacağam — uzun illərdir materiallar toplayıram, yazmaq istədiyim şeylər var, vaxt olmur.
Bu sözü deyəndə bəziləri gülümsəyirlər — «görək» deyirlər. Bilirlər ki, çox adam bu sözü deyib, sonra qalmışdır şəhərdə. Çünki şəhərdə uşaqlar var, nəvələr var, xəstəxanalar var, rahatıq var.
Amma mən ciddi deyirəm. Çünki orada nəsə var ki, burada yoxdur. O sakitlik. O torpağın üstündə olmaq. Kənddə səhər durub həyətə çıxmaq — bu Bakıda yoxdur. İnsan ömrünün axırında torpağına qayıtmaq istəyir. Bu instinktdir — dəyişmir.
Bu layihə — rəqəmsal yaddaş — sizin üçün nə deməkdir?
Vacibdir. Çox vacibdir. Mən tarixçiyəm — bilirik ki, yaddaş necə itirir. Bir nəsil keçir, onlarla birlikdə xatirələr də gedir. Kağıza yazılmayan, lentə alınmayan, rəqəmə çevrilməyən hər şey yox olur.
Qaratəhlə kimi kəndlər üçün bu daha kritikdir. Böyük şəhərlər haqqında kitablar yazılır, sənədlər saxlanılır. Amma Qaratəhlə haqqında kim yazacaq? Kim bu kəndin tarixini, dilini, həyatını qoruyacaq?
Bu layihə bunu edir. Bu çox qiymətlidir. Mən universitetdə tələbələrə deyirəm — tarix yalnız kitablarda deyil, insanların içindədir. Onu çıxarmaq lazımdır, saxlamaq lazımdır.
Bir gün nəvəm — ya onun uşağı — bu sayta girəcək. Dinləyəcək, oxuyacaq. Deyəcək: «Bu mənim babamın kəndidir. Bu insanlar mənim kökümün insanlarıdır.» Bu — az deyil. Bu — hər şeydir.