Fuad müəllim, sağ olun vaxt ayırdınız. Bilirəm işlisiniz...
Eh, nə iş, nə iş. Bu saatlarda elə adam gəlmir ki. Səhər olur, axşam olur, o vaxt maşınlar gəlir. İndi sakit vaxtdır. Oturun, oturun. Burada kölgə var, o tərəfə keçək, orada stul var. Çay içərdiniz? Mən indi... gözləyin, termos var içəridə.
Adınızdan, ailənizdən başlayaq. Özünüzü tanıtın
Adım Fuad. Fuad Bəşir oğlu Quliyev. Atamın adı Bəşir idi. O vaxtlar burda hamı atanın adıyla tanınırdı, Bəşirin Nəzimi, Əlinin Məmmədi, Qulunun Rəhimi... İndi də elə deyirik bir-birimizə. Bu adət qalmışdır bezdə. 66 yaşım var. 1960 ildə doğulmuşam, burada, Qaratəhlədi. Həkim olmamışdı o vaxtlar rayon mərkəzindən, ananı aparmışdılar ora doğum üçün. Amma mən deyirəm ki, burada doğulmuşam, çünki axı anadan olmamışdan qabaq burada idim. Məntiqlidir, elə deyilmi? Ailəm... Atam Bəşir kişi əkinçi idi. Taxıl əkirdi, bir az tərəvəz də. Kolxoz vaxtı kolxozda işləyirdi, sonra kolxoz dağılanda, ağır vaxtlar oldu. Anam Gülsüm xanım, allah rəhmət eləsin, o keçdi. On iki il olacaq bu yay. Vaxtı nə tez gedir. Mən özüm burda yaşıyıram, işliyirəm. Arvadım Könüldür. İki oğlum var, biri Türkiyədədir, biri burda. Bir qızım var, ərə getmişdir, Marneuliyədir. Beş nəvəm var.
Uşaqlığınızı xatırlayırsınız? Qaratəhlə o vaxt necə idi?
Uşaqlıq... İnsan uşaqlığını həmişə gözəl xatırlayır, elə deyilmi? Amma bilirsiniz, mən güclə ayırd edirəm, nə həqiqətən gözəl idi, nə mən indi yaşa gəlmişəm, gözəl görünür. Kənd böyük idi o vaxt. İndi... siz gördünüz? İndi nə qədər ev boşdur. O vaxt hər evdə adam var idi. Hər həyətdə uşaq var idi. Biz küçədə oynayırdıq bu küçə, buranın küçəsi sabahdan axşama kimi. Kolxoz var idi. "Qırmızı Ulduz" kolxozu. Hər il taxıl biçini vaxtı kənddən böyük uşaqlar, gənclər gedirdilər tarlaya. Atam gedirdi, əmim gedirdi. Biz, uşaqlar, gedib baxırdıq. İsti olurdu, toz olurdu. Qadınlar yemək gətirirdilər tarlaya, qara çörək, pendir, soğan, bir şüşə su. Hamı bir yerdə yeyirdi, kim qayda, kim keçəl, kim cavan, kim qoca, fərq yox idi.
Sovet dövrünün yadınızdakı ən güclü xatirəsi nədir?
Çox şey var. Amma bir şeyi deyim. Min doqquz yüz səksən beşinci il Qorbaçovun «perestroyka»sı başladı. Kənddə nə qədər danışdılar bundan! Hamı radio dinliyirdi. Anam da radio dinliyirdi, o başa düşmürdü nə olduğunu, amma qonşuların danışığından anlayırdı ki, bir şey dəyişir. Atam ağıllı adam idi. Savadı az idi, çox oxumamışdı, amma ağlı kəsirdi. Deyirdi: «Oğlum, bu ölkə artıq durduğu yerdə dura bilməyəcəkdir. Ya yıxılacaqdır, ya dönüşəcəkdir.» Mən o vaxt başa düşmürdüm. İndi anlayıram nə deyirdi. Bir şey daha var. Televiziya. Sovet vaxtı bizdə bütün kanallar rus dilindəydi. Azərbaycan kanalı tuturdu çətin, amma tuturdu. Gürcü kanalı da. Mən rus dilini məktəbdə öyrənirdim, amma televiziyadan da öyrənirdim. Beləcə üç dili eyni vaxtda öyrəndim Azərbaycanca evdə, Rusca məktəbdə və televiziyadan, Gürcücə isə... Gürcücə necə deyim həyatdan öyrəndim. Bazardan, yoldan, qonşudan. Heç kəs məni oturdub Gürcücə öyrətmədi. Özü gəldi
Bakıya getməyiniz necə oldu? Nə üçün ora getdiniz?
Bizim kənddən Bakıya getmək o vaxt böyük bir şey idi. İndi istəyirsən Türkiyəyə gedirsən, Rusiyaya gedirsən, Almaniyaya gedirsən. O vaxt Bakı baş şəhər idi. Böyük şəhər. Mən həmişə oxumaq istəmişdim. Bakıda başqa bir həyat idi. Mən burada böyümüşdüm, kənd adamı idim. Bakıda şəhər nə qədər böyükdür!
Bakıda azərbaycanlı olduğunuzu hiss edirdiniz?
Hə. Bu maraqlı sualdır. Bakıda mən azərbaycanlı idim, dil eyni idi. Amma Gürcüstandan gəlmişdim. Bu bəzən problem olurdu. Uşaqlar deyirdilər: «Gürcüstanlı.» Mənfi mənada deyirdilər. Sanki Gürcüstandan gəlmək bir azarıydı. Mən bilmirdim necə izah edim. Gürcüstan azərbaycanlısıyam bu nə deməkdir? O vaxt belə anlayış geniş yayılmamışdı. Bir dəfə dərs zamanı müəllim yaxşı müəllim idi, amma o vaxtlar bu şeyləri başa düşmürdülər dedi ki: «Hansınız başqa respublikadan gəlirsiniz?» Mən qaldırdım əlimi. Müəllim dedi: «Sən azərbaycanlısan, amma Gürcüstandansan?» Dedim: «Hə.» O dedi: «Siz... siz orada azlıqsınız.» Elə dedi azlıq. İlk dəfə bu sözü eşitdim özüm haqqında. Amma Bakıda yaxşı dostlarım da oldu. Hər il zəng edirlər. Əksəriyyəti indi Rusiyadadır, ya Ukraynadadır, ya harda... Sovet dağılandan sonra hamı dağıldı.
Sovet İttifaqının dağılmasını necə yaşadınız? O vaxtlar neredə idiniz?
Min doqquz yüz doxsan birinci il. Televiziyada klassik musiqi yayımlıyırdı. Bu klassik musiqi... bu ən qorxunc şeydir. Sovet vaxtında klassik musiqi başlayanda bilinirdi ki, bir böyük şey olub. Ya Stalin öldü, ya müharibə başladı, ya nə oldu... Qayıdanda kənd başqa cür idi. Hamı çaşqın idi. Kolxoz artıq işləmirdi ya işləyirdi, amma pul vermirdi. Maaş yox idi. Atam tarlada idi, amma taxılı neyləyəcəkdi? Satacaq yer yox, dəyər yox. O illər acınacaqlı illər idi bizim kənd üçün. Mən gəldim deyirdi ki, mühəndis olmuşam, texnoloji təhsilim var. Amma burada nə edəcəkdim bu təhsillə? Zavod yox, fabrik yox, iş yox. Atama kömək etdim əkində. Qapı-qapı gəzdim ki, iş tapım. O vaxtlar bu yol yeni açılmışdı bu yol, bura yanacaqdoldurma məntəqəsi tikildi. İşə düşdüm.
Gürcü dili ilə münasibətiniz necədir? Bu, sizin üçün həmişə problem olubmu?
Gürcü dili... mən danışıram. Yaxşı danışmıram, amma danışıram. Bazarda danışıram, yolda danışıram, burada maşına gələnlərlə danışıram. Amma sənəd... sənəd məsələsi ayrıdır. Gürcüstanda bütün rəsmi işlər gürcücədir. Bu normaldır, ölkənin dili. Amma biz məktəbdə azərbaycanca oxumuşuq. Gürcücəni yaxşı bilmirik.
Kənddən gedənlər haqqında danışın
Bu ağır mövzudur. Baxın, o küçə ilə gedin. Sağda ikinci ev boşdur. Üçüncü ev qoca Rəhim kişi var, tək özü. Dörd, beş, altı boş, boş, yaşlı cüt. Sonra bir ailə var gənc ailə, amma adamı Rusiyadadır, arvadı burada, uşaqla. Doxsanıncı illərdə başladı. İş yox idi. Torpaqları verdilər kolxoz torpaqlarını böldülər. Hər ailə bir az torpaq aldı. Amma torpaq neyləyirsən tək başına? Su lazımdır, texnika lazımdır, bazar lazımdır. Bazara çıxmaq üçün yol lazımdır, maşın lazımdır, pul lazımdır. Pul yoxdur. Dövr oldu ki, insan buğda satıb benzin alırdı, benzini satıb çörək alırdı. Absurd idi. Amma... gedənlər getsə, burası nə olacaq? Kim qalacaq? Mən qalacam, arvadım qalacaq. Yaşlılar qalacaq. Sonra biz də keçəcəyik. Kənd boşalacaq. Bu düzgün müqayisə deyil
Azərbaycanlılar ilə gürcülər arasındakı münasibətlər necədir?
Qaratəhləddə gürcü yoxdur bütünlüklə azərbaycanlı kəndidir. Amma qonşu kəndlər var, ora gürcüdür. İlişkilər... normal. İki xalq yan-yana yaşayır. Bazarda görüşürük, yolda görüşürük. Problemlər olur torpaq məsələsi, su məsələsi amma bunlar kənd problemləridir, milli problem deyil. Hər kənddə su mübahisəsi olur, gürcü-azərbaycanlı mübahisəsi yox. Mən gürcülərə pis baxmıram. Allah bilir, gürcülər də çətin günlər keçirdilər. Doxsanıncı illərdə onlar da çətin yaşadılar. İç müharibələr, Abxaziya... Hamı çətin gündən keçdi. Bizim ağrımız bizimdir, onların ağrısı onlarındır. Eyni vaxtda olub. Kimisini daha ağır görmək olmaz. Yaxşı gürcülərim var tanışım arasında. Bu yanacaqdoldurucuya gəlir Lado gürcü kişi, fermerdir gəlir, çay içirik, danışırıq. O mənə gürcücə öyrədir, mən ona azərbaycanca öyrədirəm.
Siz öz kimliyinizi, azərbaycanlı, gürcüstanlı, qaratəhləli, necə hiss edirsiniz?
Mən Qaratəhləliyəm. Bu birincisidir. Bu kəndin adamıyam. Buranın torpağı, buranın havası, buranın suyu, bunlar mənimdir, mən onların içindənəm. İkincisi, azərbaycanlıyam. Dilim azərbaycancadır, mədəniyyətim azərbaycandır. Novruz bayramını edirəm, Ramazanı tuturam, Aşura ağlayıram. Füzulini oxuyuram, Nəsimini oxuyuram. Bu mənimdir. Üçüncüsü gürcüstanlıyam. Pasportumda yazılıdır. Bu ölkəmindir. Gürcü olmasamda, gürcüstanlıyam.