Özünüzü qısaca təqdim edin.
Adım Həsəndir, 70 yaşım var. Qaratəhlədənəm, bütün ömrüm bu torpaqda keçib. İndi təqaüdçüyəm, pensiya alıram, evdə oturmuşam. Çox şey görmüşəm, çox dövran dəyişib gözümün qabağında. Sovet vaxtını da gördüm, onun dağılmasını da, indiki günü də. Ona görə danışmağa sözüm var.
Gəncliyiniz necə keçib, harada işləmisiniz?
Gənc vaxtım Sovet dövrünə düşdü. Oxudum, sonra məhkəmədə işə girdim. Sovet Gürcüstanında məhkəmə işçisi idim, illərlə orada çalışdım. Hörmətli iş idi, sabit iş idi.
O vaxt adam bir işə girəndə bilirdi ki, sabahı var. Maaş vaxtında gəlirdi, hamı öz yerini bilirdi. İndi dönüb baxıram, o sabitlik bir nemət imiş, amma onda bilmirdik. İnsan əlində olanın qədrini sonradan bilir.
Sovet dövrü dağılanda nə baş verdi?
Hər şey bir-birinə dəydi. 90-cı illər gəldi, dövlət dəyişdi, qayda-qanun pozuldu. Köhnə iş yox oldu, maaşlar kəsildi. Adam ailəsini saxlamalı idi, amma necə.
O vaxt mən də məhkəmə işini buraxıb ticarətə keçdim. Başqa yol yox idi. Alıb-satdım, dolanmağa çalışdım. Çoxları belə etdi, kim nə tapdısa onunla güzəran keçirdi. Çətin illər idi, amma yaşadıq, keçdik.
İndi necə dolanırsınız?
İndi pensiya alıram, ona gülocalıram. Çox deyil, amma yaşa dolmusan, ehtiyacın da azalıb. Uşaqlar da kömək edir, ara-sıra baş çəkirlər. Şükür, ac deyilik.
Köhnə adamıq, az şeylə dolanmağı bilirik. Bağ-bağçamız var, bir az toyuq-cücə saxlayırıq. Kənddə adam tamam əliboş qalmır, torpaq adamı saxlayır. Amma bu, dolanışıqdır, inkişaf deyil.
Əvvəllər kənddə iş vəziyyəti necə idi?
Ay bala, əvvəl başqa idi. Vaxtilə bizim kənddə iki zavod vardı, bir də ferma. İş yeri vardı, adam işsiz qalmırdı. Hətta başqa kəndlərdən bura işə gəlirdilər. Təsəvvür et, bizim kəndə iş dalınca gəlirdilər.
Kənd canlı idi, səs-küylü idi. Səhər camaat işə gedirdi, axşam qayıdırdı. Maaş vardı, həyat vardı. İndi bunu gənclərə danışıram, inanmırlar. Deyirlər, baba, burada nə zavod ola bilər. Amma vardı, öz gözümlə görmüşəm.
O zavodlar və ferma necə oldu?
90-cı illərdə hamısı bağlandı. Heç kim onlara sahib çıxmadı, dəstək olmadı. Dövlət dəyişdi, sahib yox oldu, avadanlıq dağıldı, sökülüb getdi. Bir-iki ilə hər şey söndü.
O zavodlar bağlananda təkcə bina bağlanmadı, kəndin canı çıxdı elə bil. İş getdi, adamlar dağılışdı. Bax o vaxtdan kənd yavaş-yavaş boşalmağa başladı. İndi o yerlərə baxanda ürəyim ağrıyır, viranə qalıb.
İndi kənddə iqtisadiyyat nəyin üzərində qurulub?
İndi heç bir iqtisadiyyat yoxdur, açıq deyim. Təkcə kənd təsərrüfatı qalıb. İnsanlar torpağı əkir, mal-qara saxlayır, onunla dolanır. Başqa iş yeri yoxdur.
Yəni nə zavod, nə fabrik, nə də başqa bir şey. Kim torpaqla məşğul olur, kim də şəhərə gedir. Orta yol yoxdur. Kənddə qalan ya əkinçidir, ya maldardır, vəssalam.
Bu, gənclərə necə təsir edir?
Çox pis təsir edir. İndi belə alınır, uşaq pis oxuyursa, kənddə qalır, torpaqla məşğul olur. Yaxşı oxuyursa, mütləq gedir, çünki burada ona iş yoxdur. Bir az başı işləyən, savadlı uşaq burada qalmır, qala da bilmir.
Yəni ən yaxşı uşaqlarımız gedir. Bu, ağrılı məsələdir. Oxuyub adam olan gedir, çünki bilik burada işə yaramır, iş yeri yoxdur. Belə olanda kənddə kim qalır, özün fikirləş.
Gənclər haraya gedir?
Şəhərə, Tbilisiyə gedir, kimisi Bakıya, kimisi Rusiyaya. İş dalınca, oxumaq dalınca gedirlər. Gedən də çox vaxt qayıtmır, orada yerini rahatlayır, ailə qurur, qalır.
Mən onları qınamıram. Cavandır, yaşamaq istəyir, irəli getmək istəyir. Burada qalsa, nə edəcək. Amma hər gedən bizim kənddən bir parça aparır. Kənd boşalır, evlər bağlı qalır.
Tamam ümidsiz vəziyyətdir, yoxsa?
Yox, tamam ümidsiz deyil. Bir təsəlli var. Bizim uşaqlar, gedənlər də olsa, hələ qayıdır, heç olmasa bayramlarda, həftə sonu gəlirlər. Kökünü tamam atmırlar.
Hətta bəziləri kənddə torpaq alır, ev tikir. Şəhərdə işləyir, amma burada da yeri olsun deyə torpaq götürür. Bu yaxşı əlamətdir. Deməli, ürəkdə kəndi saxlayırlar. Nə qədər ki gəlib-gedirlər, torpaq alırlar, kənd büsbütün ölməyəcək. Mənim ümidim budur.
Köhnə günlərlə indini müqayisə edəndə nə deyərdiniz?
Köhnə vaxt çətin idi, qadağalar vardı, amma iş vardı, sabitlik vardı, adam sabaha əmin idi. İndi azadlıq var, hər şey var mağazalarda, amma iş yoxdur, sabit deyil.
İkisinin də yaxşısı, pisi var. Mən nə köhnəni tam tərifləyirəm, nə də indini söyürəm. Sadəcə deyirəm, kənd üçün ən pisi iş yerlərinin getməsi oldu. İş olsaydı, gənc getməzdi, kənd bu hala düşməzdi.
Sizi bu torpaqda saxlayan nədir?
Bura mənim doğulduğum yerdir, ata-baba yurdudur. Mən buradan hara gedim. Bütün ömrüm burada keçib, hər daşını tanıyıram. Qəbiristanlıqda ata-anam yatır, dədə-babam yatır.
Yaşlı adam kökündən ayrılmaz. Gənc gedə bilər, onun qabağı var. Amma mən burada doğulmuşam, burada da torpağa gedəcəyəm. Bu yer mənim üçün sadəcə kənd deyil, bu mənim həyatımdır.
Gələcəyi necə görürsünüz?
Düzünü deyim, narahatam. Əgər iş yeri yaranmasa, gənclər qayıtmaq üçün səbəb tapmasa, kənd kiçiləcək. Bunu görmək üçün falçı olmaq lazım deyil.
Amma yenə deyirəm, ümidsiz deyiləm. Torpaq, qohumluq, kök, bunlar adamı çəkir. Kaş ki burada bir iş yeri olsa, bir kiçik istehsal qurulsa, gənc qayıdar. İnsana səbəb lazımdır. Səbəb olsa, bu kənd yenə canlanar. Mən o günü görməsəm də, nəvələrim görsün, başqa şey istəmirəm.